Doğru Budama Zamanı: Bitki Türlerine Göre

Kısa cevap: bitki budama mevsimi bitkinin çiçek açma zamanına ve odununun yaşına göre değişir. Yaprak döken meyve ağaçları ve yazın çiçek açan çalıları kış sonunda, tomurcuklar kabarmadan hemen önce budarım; ilkbaharda çiçek açanları ise çiçekleri solduktan sonra, yaz başında ele alırım. Herdemyeşilleri ilk sürgün patlamasından sonra hafifçe toparlarım, hasta ve kırık dalları ise yılın hangi günü olduğuna bakmadan keserim.

Ben yıllarca "havalar ısınınca budarım" diyerek erteledim ve iki şeftali ağacımı gereksiz yere zayıflattım. Sonra takvimi bitkiye göre değil, bitkinin kendi ritmine göre kurmayı öğrendim. Aşağıda bahçemde denediğim, işe yarayan yaklaşımı türlere ayırarak anlatıyorum.

Önce şu soruyu sorun: Bu bitki nerede çiçek açıyor?

Budama zamanını bulmanın en pratik yolu bu. Bir bitki geçen yılın odununda çiçek açıyorsa (leylak, yasemin, forsitya, ormangülü), kışın budamak demek o yılın çiçeklerini çöpe atmak demektir. Bunları çiçekten hemen sonra budarım; böylece bitki yaz boyunca yeni sürgün üretir ve o sürgünler gelecek baharın çiçeklerini taşır.

Bitki bu yılın yeni sürgününde çiçek açıyorsa (ortanca çeşitlerinin bir kısmı, güller, buddleia, dut benzeri hızlı büyüyenler), kış sonu budaması onu güçlendirir. Kesince daha kuvvetli sürgün verir, daha çok çiçek görürsünüz.

Meyve ağaçlarında: Uykunun son haftaları

Elma, armut, erik, şeftali, kiraz gibi yaprak dökenlerde en güvenli aralık, yaprakların tamamen döküldüğü dönemin sonu, yani tomurcuklar kabarmaya başlamadan iki-üç hafta öncesidir. Bölgenizde son ağır donlar geçtiyse iş daha da rahat. Şiddetli don sırasında kesmekten kaçınırım; kesim yüzeyi donarsa iyileşme yavaşlar.

Şeftali ve kayısı gibi çekirdekli türlerde ise ben biraz daha temkinliyim: bunların zamk akıtan yaralar açması ve mantar hastalıklarına yakalanması kolay olduğu için budamayı kışın en yağışlı, en nemli günlerine denk getirmem. Kuru ve güneşli bir gün seçmek, yaranın hızlı kapanması için tek başına büyük fark yaratıyor. Yara bölgesinden giren enfeksiyonların belirtilerini tanımak için bitki hastalıkları ve zararlılar konusunu bir kez okumanızı öneririm; kesim sonrası neyi izleyeceğinizi bilmek rahatlatıcı.

Asma ve sarılıcılar

Üzüm asmasını yılın en derin uyku döneminde, yani kışın ortasında budarım. Geç kalıp özsu yürümeye başladıktan sonra kesersem kesim yerinden su akıyor ve asma bu kaybı sevmiyor. Sarmaşık türü süs bitkilerinde ise kural yine çiçeklenmeye bağlı: baharda çiçek açan sarılıcıları çiçekten sonra, yaz sonunda açanları kış sonunda toparlıyorum.

Herdemyeşiller, çitler ve şekil verilen bitkiler

Şimşir, ardıç, defne gibi herdemyeşillerde ağır budamayı ilkbahar başında yapıyorum. Şekil koruma amaçlı hafif kırpmayı ise ilk sürgün dalgası olgunlaştıktan sonra, yaz başında tekrarlıyorum. Sonbaharda çit kırpmaktan kaçınıyorum: uyaracağınız taze sürgünler ilk dona yakalanır ve kahverengi bir yüzey bırakır.

Sebzeler, otlar ve saksı bitkileri

Sebze bahçesinde "mevsim" yerine "gelişme evresi" düşünmek gerekiyor. Domateste koltuk sürgünlerini haftada bir, sürgün kalem kadarken alıyorum; büyümüş sürgünü koparmak bitkiyi de beni de yoruyor. Fesleğen ve nane gibi otlarda tepe alma işlemini çiçek tomurcuğu görünür görünmez yapıyorum, çünkü çiçek açan fesleğenin yaprak tadı belirgin şekilde düşüyor. İç mekân bitkilerinde ise gün uzamaya başladığında, yani ilkbaharda budarım; kış ortasında kesilen bir saksı bitkisi uzun süre boş kalıyor.

Yıl boyunca serbest olan kesimler

• Ölü, kırılmış, kabuğu soyulmuş dallar
• Hastalık belirtisi taşıyan sürgünler (kesim sonrası makası temizleyerek)
• Birbirine sürten, iç tarafa doğru büyüyen dallar
• Kökten çıkan, çeşide ait olmayan dip sürgünleri

Kaba bir takvim

Budama sonrası ilk iki hafta

Kesim kadar sonrası da önemli. Ağır budadığım bir bitkiye hemen yüksek azotlu gübre