Sarımsak Dikme: Mevsim ve Teknik
Kısa cevap: Sarımsak ne zaman dikilir sorusunun pratik yanıtı şu: ılıman iklimlerde sonbahar, yani ekim–kasım ayları. Toprak sıcaklığı 15 °C civarına indiğinde, ilk kuvvetli donlardan yaklaşık üç-dört hafta önce dişleri toprağa gömüyorum. Böylece kış boyunca kök salıyor, baharda hazır bir kök sistemiyle patlıyor. Kışı çok sert geçen yüksek rakımlı yerlerde ise şubat sonu–mart başı dikimi daha güvenli. Derinlik olarak dişin ucu toprak yüzeyinden 4-6 cm aşağıda kalacak şekilde, sivri ucu yukarı bakacak biçimde dikiyorum.
Neden sonbahar dikimini tercih ediyorum
İlk yıllarımda sarımsağı baharda dikip küçük, tek parçalı, dişlere ayrılmamış baş hasat etmiştim. Sebebi basit: sarımsak baş bağlamak için soğuk dönem istiyor. Diş, 0-10 °C aralığında birkaç hafta geçirdikten sonra "artık bölünme zamanı" sinyalini alıyor. Sonbaharda dikildiğinde bu ihtiyaç doğal yolla karşılanıyor.
Sonbahar dikiminin ikinci avantajı su. Kış yağışlarını bedava kullanıyorum; sulama takvimimde sarımsak neredeyse hiç yer kaplamıyor. Bahar dikiminde ise kök gelişimiyle sıcak günler aynı döneme denk geldiği için sürekli sulama gerekiyor ve baş boyu genelde küçük kalıyor.
Bulunduğunuz yerde donun ne zaman başladığını bilmiyorsanız, dikim takvimini bölgesel olarak çıkarmanız gereken diğer bitkilerle birlikte bir kez oturup not almanız işi kolaylaştırır; mevsime uygun bitki seçimi üzerine yazdığım sayfada bu tabloyu nasıl kurduğumu anlatmıştım.
Diş seçimi: her sarımsak dikilmez
Markette satılan sarımsakların bir kısmı filizlenmeyi geciktirici işlemden geçmiş oluyor ya da farklı iklime ait çeşitler. Ben tohumluk sarımsağı ya güvendiğim bir üreticiden ya da kendi hasadımdan ayırıyorum. Kural şu:
- Baş büyükse diş de büyük olur. Küçük dişlerden küçük baş çıkıyor, istisnası yok gibi.
- Dişleri dikimden hemen önce ayırıyorum. Bir hafta önce ayırırsam kök tabanı kuruyor.
- Kabuk zarını soymuyorum; o zar dişi topraktaki çürüklüğe karşı koruyor.
- Yumuşak, lekeli, tabanı kararmış dişleri mutfağa ayırıyorum, toprağa değil.
Çeşit tarafında iki ana grup var: sert saplı (hardneck) tipler soğuğa daha dayanıklı ve baharda "scape" denen çiçek sapını veriyor; yumuşak saplı (softneck) tipler ılıman yerlerde daha iyi, saklama süresi uzun ve örgü yapmaya elverişli. Kışı serin geçen bir bahçede sert saplı bir çeşitle başlamanızı öneririm.
Toprak hazırlığı
Sarımsak sıkışmış, su tutan toprakta çürür. Dikimden birkaç hafta önce yatağı 25-30 cm derinliğe kadar gevşetiyorum, taş ve kök artıklarını alıyorum. İyi yanmış bahçe kompostunu ya da eski ahır gübresini yüzeye 3-4 cm kalınlıkta serip hafifçe karıştırıyorum. Taze gübre kullanmıyorum; sarımsağın dişlerini yakıyor ve çürükçül mantarları çağırıyor. Organik gübre hazırlama sayfasında anlattığım şekilde en az altı ay dinlenmiş bir karışım idealdir.
pH konusunda 6,0-7,0 aralığı rahat. Toprağım ağır killiyse kum ve kompostla hafifletiyorum; toprağı öğütme ve karışım oranları üzerine yazdığım rehberdeki 2 kısım bahçe toprağı + 1 kısım kompost + 1 kısım kaba kum karışımı yükseltilmiş yataklarda çok işime yaradı.
Yer seçiminde günde en az 6 saat direkt güneş şart. Bahçenin güneş-gölge haritasını çıkarmadıysanız, kış güneşinin daha alçak geldiğini ve duvar, çit gibi engellerin gölgesini uzattığını hesaba katın.
Dikim tekniği: aralık ve derinlik
- Yatağa 25-30 cm aralıkla sıra çizgileri açıyorum.
- Sıra üzerinde dişleri 10-15 cm arayla yerleştiriyorum. Sıkıştırırsam baş küçülüyor.
- Her diş için parmağımla 6-8 cm derinlik açıyorum, dişi sivri ucu yukarı gelecek şekilde koyuyorum. Ters dikilen diş çıkar ama sapı kıvrılır, baş şekil bozukluğu yapar.
- Üstünü ufalanmış toprakla kapatıp bastırmıyorum, sadece hafifçe düzeltiyorum.
- Dikimden sonra bir kez iyice suluyorum, sonra yağışa bırakıyorum.
Son adım malç. Üzerine 5-8 cm kalınlığında saman, kuru yaprak ya da işlenmemiş çim biçintisi seriyorum. Malç, kışın toprağın sürekli donup çözülmesini engelliyor; bu döngü dişleri yüzeye doğru iterek köklerini koparıyor. Baharda filizler malcı kendi kendine yarıp geçiyor.
Dikimden sonraki bakım
| Dönem | Yapılacak iş |
|---|---|
| Kış | Neredeyse hiçbir şey. Malcı kontrol et, uçmuşsa tamamla. |
| Erken bahar | Filizler 10-15 cm olunca azotlu bir takviye (kompost çayı veya solucan gübresi). |
| Nisan-mayıs | Yabancı otları elle al. Sarımsak ot rekabetine çok duyarlı. |
| Çiçek sapı çıkınca | Sert saplı çeşitlerde sapı kes; enerji başa gitsin. Kesilen sap yenir. |
| Hasattan 2-3 hafta önce | Sulamayı kes. Islak toprakta baş kabuğu çürür. |
Yapraklarda sarı-turuncu tozlu lekeler görürseniz pas hastalığı olabilir; havalandırmayı artırıp etkilenen yaprakları uzaklaştırıyorum. Bitki hastalıklarını tanıma rehberinde belirtileri fotoğraflı ayırmaya çalıştım.